POSTANOWIENIE Z DNIA 28 MARCA 2002 R.
I KZP 3/2002

,,Branie" zakładnika - w rozumieniu art. 252 § 1 k.k. - to pozbawienie
wolności jakiejś osoby wbrew jej woli. ,,Przetrzymywanie" zakładnika ozna-
cza utrzymanie bezprawnego pozbawienia wolności ,,wziętego" już zakład-
nika.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.
Sędziowie SN: H. Gradzik, J. Sobczak (sprawozdawca).
Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Wojciecha B. i innych, po rozpoznaniu,
przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w O.
postanowieniem z dnia 14 grudnia 2001 r., zagadnienia prawnego wyma-
gającego zasadniczej wykładni ustawy:

,,Czy głównym przedmiotem ochrony przepisu art. 252 § 1 k.k. jest
prawidłowe, niezagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowa-
nie organów państwowych, samorządowych, instytucji, organizacji
oraz osób prawnych w zakresie wypełniania ich zadań, a ubocznym
jest życie, zdrowie i wolność jednostki, czy też przedmiotem ochrony
wymienionego przepisu może być także swoboda każdej osoby fi-
zycznej w dysponowaniu mieniem lub w prowadzeniu działalności
gospodarczej?"

postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi.


U z a s a d n i e n i e


Wojciech B. i 15 innych oskarżonych stanęło pod zarzutami popeł-
nienia przestępstw z art. 189 § 2 k.k., 282 k.k., 278 § 1 k.k. i 258 k.k. Z za-
rzutów sformułowanych w akcie oskarżenia wynika, iż mieli oni, działając
wspólnie i w porozumieniu, w ramach zorganizowanej grupy przestępczej o
charakterze zbrojnym, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, uprowadzać
i przetrzymywać różne osoby żądając okupu za ich uwolnienie oraz zabie-
rając różne przedmioty na szkodę zarówno tych jak i innych osób.
W toku rozpoznawania sprawy Sąd Rejonowy w O., postanowieniem
z dnia 30 listopada 2001 r., uznał się niewłaściwym rzeczowo i na podsta-
wie art. 35 § 1 k.p.k. przekazał ją do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w
O. W uzasadnieniu wspomnianego postanowienia wyrażono pogląd, że w
ramach postawionych oskarżonym zarzutów zachowanie ich może wypeł-
niać także znamiona określone w art. 252 § 1 k.k., co z uwagi na treść art.
25 § 1 pkt 2 k.p.k. powoduje, iż właściwym do rozpoznania sprawy stanie
się Sąd Okręgowy w O.
Na postanowienie Sądu Rejonowego zażalenie złożył prokurator
podnosząc, iż przestępne działania zarzucone oskarżonym nie noszą
znamion wskazanych w art. 252 § 1 k.k. Wywodził, iż działanie oskarżo-
nych miało charakter przestępstwa przeciwko mieniu, wyczerpując tym
samym dyspozycje art. 189 § 2 k.k. i 282 k.k., natomiast art. 252 § 1 k.k.
penalizuje działania godzące w porządek publiczny o szerokim wydźwięku
społecznym, podejmowane na skalę wykraczającą poza naruszenie dobra
prawnego jednostki.
Sąd Okręgowy w O., rozpoznając zażalenie prokuratora, przekazał
Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymagające - zdaniem tego
Sądu - zasadniczej wykładni ustawy, zawierające się w pytaniu ,,czy głów-
nym przedmiotem ochrony przepisu art. 252 § 1 k.k. jest prawidłowe, nie-
zagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowanie organów państwo-
wych, samorządowych, instytucji, organizacji oraz osób prawnych w zakre-
sie wypełniania ich zadań, a ubocznym jest życie, zdrowie i wolność jed-
nostki, czy też przedmiotem ochrony wymienionego przepisu może być
także swoboda każdej osoby fizycznej w dysponowaniu mieniem lub w
prowadzeniu działalności gospodarczej?"
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Na wstępie wypada zauważyć, że Sąd Okręgowy formułując zagad-
nienie prawne skoncentrował się na kwestii przedmiotu ochrony art. 252 §
1 k.k. - tak jakby to miało znaczenie dla podjęcia właściwej decyzji co do
kwalifikacji prawnej czynów stanowiących przedmiot postępowania.
Należy podkreślić, że art. 252 k.k. zamieszczony został w rozdziale
XXXII kodeksu karnego, w którym znalazły się przestępstwa trudne do
przyporządkowania - z uwagi na przedmiot ochrony - do innych rozdzia-
łów. Już w toku prac legislacyjnych podkreślono, że jest to rozdział
zawierający ,,inne przestępstwa" zaznaczając, że stało się tak dlatego, iż
przedmiot ochrony nie może być w wypadkach tych typów przestępstw
sprecyzowany ,,in abstracto" bądź też chodzi o więcej niż jeden przedmiot
ochrony (por. Uzasadnienie projektu rządowego w: Kodeks karny. Kodeks
postępowania karnego. Kodeks karny wykonawczy. Warszawa 1997, s.
202 - 203; także A. Zoll, red. Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz
do art. 117 - 277 Kodeksu karnego. Komentarz do Kodeksu karnego t. 2,
Kraków 1999, s. 884).
Treść art. 252 § 1 k.k. nie pozostawia wątpliwości co do tego, co jest
przedmiotem ochrony tego przepisu. Nie ma także wątpliwości w tej kwestii
doktryna jednolicie przyjmując, że głównym przedmiotem ochrony jest pra-
widłowe, niezagrożone niedozwolonym przymusem funkcjonowanie orga-
nów państwowych, samorządowych, instytucji, organizacji oraz osób praw-
nych i fizycznych - a więc porządek publiczny (por. m. in. M. Fleming, w:
M. Fleming, W. Kutzmann, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicz-
nemu. Rozdział XXXII Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 1999, s.
30; red. A. Zoll, red. Kodeks karny ..., s. 886). Ubocznym przedmiotem
ochrony jest natomiast życie, zdrowie lub wolność człowieka. Porządek pu-
bliczny burzy przy tym nie tylko ,,branie" lub ,,przetrzymywanie" zakładnika
w celu zmuszenia organu państwowego lub samorządowego, instytucji, or-
ganizacji i osoby prawnej do określonego zachowania, lecz także ,,branie"
lub ,,przetrzymywanie" zakładnika w celu zmuszenia do określonego za-
chowania osoby fizycznej. Ustawodawca nie czyni przy tym dystynkcji mię-
dzy osobą fizyczną a pozostałymi podmiotami wymienionymi w treści art.
252 § 1 k.k. Przestępstwo określone w art. 252 § 1 k.k. zawsze będzie się
łączyło z pozbawieniem wolności osoby będącej zakładnikiem. Samo
,,zmuszenie do określonego zachowania" należy tłumaczyć jako wywołanie
określonego działania lub zaniechania wbrew woli podmiotu zmuszonego.
Zmuszoną może być, i najczęściej będzie, osoba trzecia. Może nią być
także sam zakładnik, którego sprawca przestępstwa skłania np. do rozpo-
rządzenia swoim mieniem.
,,Branie" zakładnika - w rozumieniu art. 252 § 1 k.k. - to pozbawienie
wolności jakiejś osoby wbrew jej woli. ,,Przetrzymywanie" zakładnika ozna-
cza utrzymanie bezprawnego pozbawienia wolności ,,wziętego" już zakład-
nika. Zauważyć należy, że czyn określony w art. 252 § 1 k.k., podobnie jak
przestępstwo stypizowane w art. 189 k.k., obejmuje swoim zakresem po-
zbawienie człowieka wolności. W odniesieniu do obu przestępstw pozba-
wienie wolności człowieka jest czynnością sprawczą. Różnica między dys-
pozycjami obu tych przepisów sprowadza się do określenia celu, do które-
go sprawca zmierza. Celem sprawcy przestępstwa z art. 252 k.k. jest
,,zmuszenie" do określonego zachowania się wskazanych w tym przepisie
podmiotów. Przestępstwo z art. 252 k.k. może być popełnione wyłącznie
umyślnie i tylko z zamiarem bezpośrednim o szczególnym zabarwieniu (do-
lus directus coloratus) - w określonym celu. Dla bytu przestępstwa okre-
ślonego w art. 189 k.k. cel ten jest obojętny. Tak więc, bezprawne pozba-
wienie wolności w innym celu niż wskazany w dyspozycji art. 252 § 1 k.k.
stanowi przestępstwo określone w art. 189 k.k. W doktrynie słusznie przy
tym podkreślono, że przestępstwo określone w art. 252 § 1 k.k. stanowi -
ze względu na szczególny zamiar sprawcy - kwalifikowany typ przestęp-
stwa określonego w art. 189 k.k. (por. M. Fleming w: M. Fleming, W. Kut-
zmann, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. Rozdział XXXII
Kodeksu karnego. Komentarz, Warszawa 1999, s. 30).
Wobec tego, nie ma racji prokurator wywodząc w zażaleniu, iż art.
252 § 1 k.k. kryminalizuje wyłącznie działania o szerokim wydźwięku spo-
łecznym, podejmowane na skalę wykraczającą poza naruszenie dobra
prawnego jednostki. Pogląd ten nie znajduje uzasadnienia w treści wymie-
nionego przepisu. Wbrew twierdzeniom prokuratora ,,wydźwięk społeczny"
czynu polegającego na wzięciu zakładnika w celu określonym w dyspozycji
art. 252 § 1 k.k. jest bez znaczenia. Istotne jest natomiast czy działanie
sprawcy odpowiada znamionom przestępstwa określonego w art. 252 § 1
k.k. Rozstrzygającym jest to, że działanie sprawcy polega na ,,braniu" lub
,,przetrzymywaniu" zakładnika i to właśnie w celu zmuszenia podmiotów
wskazanych w treści art. 252 § 1 k.k. do określonego tam zachowania.
W tym stanie rzeczy należało odmówić odpowiedzi na pytanie praw-
ne Sądu Okręgowego w O., pozostawiając temu Sądowi ocenę prawną za-
rzucanego oskarżonym zachowania, która to ocena przesądzi o kwalifikacji
prawnej oraz właściwości rzeczowej sądu.

GLOSA DO ORZECZENIA SĄDU NAJWYŻSZEGO
OSCN 2004/9/145 Z DNIA 26 CZERWCA 2003 ROKU
W SPRAWIE KASACJI OD WYROKU
SĄDU APELACYJNEGO W KATOWICACH Z DNIA
5 WRZEŚNIA 2001 ROKU NA TEMAT TERRORYZMU

Teza orzeczenia:
„Nie jest aktem terroryzmu dokonana przez nieustalonego sprawcę detonacja
ładunku wybuchowego, której celem nie jest wymuszenie określonych
zachowań od władz państwowych i społeczeństwa, lecz wyrządzenie szkody
w mieniu ubezpieczonego”.

GLOSA
Sąd Najwyższy w tym orzeczeniu zajął się przedstawieniem różnic między
aktem terroru kryminalnego a aktem terrorystycznym. Powyższe orzeczenie zasługuje
na uwagę w związku z wprowadzeniem do Kodeksu karnego art. 115 § 20,
który wyraźnie rozgranicza przestępstwa o charakterze terrorystycznym i przestępstwa
o charakterze kryminalnym (przestępstwa pospolite). Sąd Najwyższy,
wyprzedzając regulację tego problemu w art. 115 § 20 Kodeksu karnego, wniósł
kilka istotnych myśli dotyczących tego tematu.
Stanowisko Sądu Najwyższego, przedstawione w komentowanym orzeczeniu
zasługuje na akceptację i rozwinięcie.
W swym uzasadnieniu Sąd Najwyższy, słusznie powołując się na współczesną
definicję terroryzmu przedstawioną w Nowym Leksykonie PWN1 i w Nowej Encyklopedii
Powszechnej PWN2, precyzuje pojęcie „terroryzm” jako „...różnie umotywowane
ideologicznie, planowe i zorganizowane działania pojedynczych osób lub
grup powodujące naruszenie istniejącego porządku prawnego, podjęte w celu wymuszenia
od władz państwowych i społeczeństwa określonych zachowań, często
naruszające dobra osób postronnych, realizowane za pomocą różnych środków (na362
cisk psychiczny, przemoc fizyczna, użycie broni i ładunków wybuchowych) w celu
nadania im rozgłosu i wytworzenia w społeczeństwie lęku”.
W dalszej części tego uzasadnienia Sąd Najwyższy podkreśla, że „Od aktów
ściśle terrorystycznych należy odróżnić zwyczajne czyny kryminalne o pewnych
znamionach terroryzmu, np. anonimowe telefony o podłożeniu materiałów wybuchowych
w obiektach użyteczności publicznej lub eksplozje ładunków na tle porachunków,
których podłożem są konflikty międzyludzkie”.
Godząc się ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, pragnę dodatkowo podkreślić
różnice między przestępstwem o charakterze terrorystycznym a czynem kryminalnym
o pewnych znamionach terroryzmu, a także wnieść kilka nowych elementów
różnicujących te trudne do rozgraniczenia, zarówno w prawie, jak i w doktrynie,
pojęcia.
Współczesna doktryna czyny kryminalne o pewnych znamionach terroryzmu,
o których mówi Sąd Najwyższy w komentowanym orzeczeniu, określa mianem „terror
kryminalny”.
Wyjaśnienie różnic między aktem terrorystycznym a aktem terroru kryminalnego,
jako przejawem zwykłego bandytyzmu, wymaga przybliżenia znaczenia tych
pojęć z powołaniem się na obowiązujące akty prawne, doktrynę i literaturę tematu3.
Doktryna wyróżnia trzy konstytutywne elementy aktu terrorystycznego jako
przestępstwa o charakterze terrorystycznym. Są nimi: stosowanie przemocy,
polityczny charakter i działania mające na celu wywołanie uczucia strachu. Należy
podkreślić, że czyn ten może być skierowany przeciwko władzom państwowym,
organizacji międzynarodowej lub społeczeństwu. Jednocześnie Rzeczpospolita
Polska, jako państwo członkowskie UE, decyzją ramową Rady Unii Europejskiej
z 13 czerwca 2002 roku w sprawie zwalczania terroryzmu4 została zobowiązana
m.in. do przyjęcia definicji przestępstw terrorystycznych. Powyższe zobowiązanie
zrealizowano w drodze implementacji decyzji ramowej Rady UE w ustawie
z 16 kwietnia 2004 roku o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych
ustaw5.
Ze względu na znaczenie niniejszej decyzji ramowej Rady UE wydaje się uzasadnione
przytoczenie zaprezentowanej w niej definicji przestępstwa terrorystycznego,
która stanowi, iż: „Każde Państwo członkowskie podejmuje niezbędne środki
zapewniające, że są uważane za przestępstwa terrorystyczne zamierzone czyny,
wskazane poniżej w lit. a)–i), określone zgodnie z prawem krajowym jako przestępstwa,
które ze względu na swój charakter i kontekst, mogą wyrządzić poważne
szkody krajowi lub organizacji międzynarodowej, gdy zostają popełnione w celu:
GLOSA DO ORZECZENIA SĄDU NAJWYŻSZEGO OSCN 2004/9/145... 363
Artykuł 1 decyzji ramowej 6 j Rady UE.
– poważnego zastraszenia ludności, lub
– bezprawnego zmuszenia rządu lub organizacji międzynarodowej do podjęcia
lub zaniechania działania, lub
– poważnej destabilizacji lub zniszczenia podstawowych politycznych, konstytucyjnych,
gospodarczych lub społecznych struktur kraju lub organizacji międzynarodowej,
a) ataki na życie ludzkie, które mogą powodować śmierć;
ataki na integralność cielesną osoby;
c) porwania lub branie zakładników;
d) spowodowanie rozległych zniszczeń obiektów rządowych lub obiektów użyteczności
publicznej, systemu transportowego, infrastruktury, włącznie ze zniszczeniem
systemu informacyjnego, stałych platform umieszczonych na szelfie kontynentalnym,
miejsca publicznego lub mienia prywatnego, mogące zagrozić życiu
ludzkiemu lub mogące spowodować poważne straty gospodarcze;
e) zajęcie statku powietrznego, statku morskiego lub innego środka transportu
publicznego lub towarowego;
f) wytwarzanie, posiadanie, nabywanie, przewożenie, dostarczanie lub używanie
broni, materiałów wybuchowych lub jądrowych, broni biologicznej lub chemicznej,
jak również badania i rozwój broni biologicznej lub chemicznej;
g) uwalnianie substancji niebezpiecznych lub powodowanie pożarów, powodzi
lub wybuchów, których rezultatem jest zagrożenie życia ludzkiego;
h) zakłócenia lub przerwy w dostawach wody, energii elektrycznej lub innych
podstawowych zasobów naturalnych, których rezultatem jest zagrożenie życia
ludzkiego;
i) grożenie popełnieniem czynów wymienionych w lit. a)–h)”6.
W wyniku, wprawdzie niepełnej, implementacji powyższej decyzji ramowej
Rady UE, do Kodeksu karnego wprowadzono w art. 115 § 20 pojęcie „przestępstwo
o charakterze terrorystycznym”. Zastosowana w Kodeksie karnym definicja terroryzmu
jest odmienna od konstrukcji zaproponowanej w decyzji ramowej Rady UE,
spełnia jednak w walce z terroryzmem, określoną przez Unię Europejską, rolę. Artykuł
115 § 20 k.k. stanowi, iż: „Przestępstwem o charakterze terrorystycznym jest
czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi
co najmniej 5 lat, popełniony w celu:
1) poważnego zastraszenia wielu osób,
2) zmuszenia organu władzy publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub innego
państwa albo organu organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania
określonych czynności,
3) wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczypospolitej
Polskiej, innego państwa lub organizacji międzynarodowej – a także groźba popełnienia
takiego czynu”.
Aktualnie nie ma legalnej definicji pojęcia „terror kryminalny”, termin ten
jednak jest używany w wielu aktach rangi podustawowej, związanych z działalnością
służb mundurowych, np. w rozporządzeniach Komendanta Głównego
Policji. Jest to stosunkowo nowe pojęcie. W doktrynie terror kryminalny jest uważany
za jedną z metod działania organizacji przestępczych. Zakres tego pojęcia
obejmuje przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, bądź też przestępstwa przeciwko
mieniu, popełniane przy użyciu broni palnej lub materiałów wybuchowych. Związany
jest zwykle z odwetem, zemstą lub porachunkami między grupami przestępczymi.
Znane są również akty terroru kryminalnego między członkami jednej grupy
przestępczej.
Analizując przytoczone definicje, można dojść do wniosku, iż art. 115 § 20
Kodeksu karnego wprowadził dychotomiczny podział przestępstw na przestępstwa
o charakterze terrorystycznym i przestępstwa pospolite (kryminalne), do których
należy zaliczyć akty terroru kryminalnego. W ten sposób jeden z czynów należących
tylko do metod działania określonych mianem „terror kryminalny”, jakim jest np.
przetrzymywanie zakładnika, może mieć charakter terrorystyczny, jeśli zostanie
popełniony w celu poważnego zastraszenia wielu osób lub zmuszenia organu władzy
publicznej Rzeczypospolitej Polskiej lub innego państwa albo organu organizacji
międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonych czynności lub wywołania
poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce Rzeczypospolitej Polskiej,
innego państwa, organizacji międzynarodowej. Za przestępstwo o charakterze terrorystycznym
może zostać uznana również groźba popełnienia takiego czynu.
Teoretycznie można sobie wyobrazić taką sytuację, kiedy zorganizowana grupa
przestępcza bierze zakładnika, np. dziecko znanego, zamożnego polityka, grozi
pozbawieniem tego dziecka życia, jeśli nie zostaną spełnione jej żądania. Celem
działania tej zorganizowanej grupy jest również poważne zastraszenie wielu osób,
tj. rodziny i bliskich tego dziecka, ponieważ człowiek pod wpływem strachu jest
podatny na manipulację. Należy podkreślić, że przestępstwo brania zakładników
z art. 252 Kodeksu karnego jest zagrożone karą pozbawienia wolności, której górna
granica wynosi co najmniej 5 lat, wszystkie więc przesłanki z art. 115 § 20 Kodeksu
karnego zostały spełnione. W przedstawionym przykładzie można odnaleźć również
podłoże polityczne tego przestępstwa, jeśli żądanie grupy przestępczej będzie mieć
charakter polityczny.
Podkreślenia wymaga kwestia, że jeden czyn może być określony mianem terroru
kryminalnego albo przestępstwem terrorystycznym. Podstawowym celem
sprawców przestępstw z zakresu terroru kryminalnego są korzyści majątkowe. Jako
przykład można podać porachunki między członkami poszczególnych zorganizowanych
grup przestępczych, które mogą polegać na podkładaniu materiału wybuchowego
w samochodach należących do członków konkurencyjnej grupy przestępczej.
Modus operandi sprawców przestępstw terroru kryminalnego jest bardzo
podobny do modus operandi sprawców ataków terrorystycznych. Działanie to jednak,
w przeciwieństwie do działania sprawców przestępstw o charakterze terroryGLOSA
DO ORZECZENIA SĄDU NAJWYŻSZEGO OSCN 2004/9/145... 365
stycznym, ma charakter typowego bandytyzmu, nie ma podłoża ani religijnego, ani
politycznego.
Podsumowując, sprawcy przestępstw o charakterze terrorystycznym stosują
metody charakterystyczne dla sprawców czynów z zakresu terroru kryminalnego.
Przy rozróżnianiu tych pojęć należy wziąć pod uwagę kwestię celu,
jaki chcą osiągnąć sprawcy tych przestępstw, a także podłoże ich działania, na
które zwraca uwagę polska konstrukcja przestępstwa o charakterze terrorystycznym
z art. 115 § 20 Kodeksu karnego.
Niemniej ważną kwestią wymagającą komentarza jest stosowanie właściwej
terminologii. Doktryna rozróżnia pojęcie „terroryzm” od „terror”. Wyjaśniono
tu już pojęcie „terroryzm”, przez które należy rozumieć przestępstwo o charakterze
terrorystycznym. „Terror” natomiast jest jedną z metod sprawowania władzy przez
szeroko rozumiane organy państwowe. Wiąże się ze stosowaniem przez legitymowane
organy państwowe środków przymusu przewidzianych w prawie. Oznacza to,
że organy władzy państwowej rządzą państwem, stosując lege artis, np. przemoc.
Przykładem terroru jest działalność rządu gen. Franco w Hiszpanii. Ponadto terror,
mimo swojej legalności, charakteryzuje się brakiem społecznej akceptacji, podczas
gdy terroryzm, zwłaszcza ten skierowany przeciwko dyktatorskim organom władzy,
cieszy się dużym poparciem społeczeństwa. Jednocześnie należy podkreślić, że
terror może być źródłem terroryzmu, jednakże ta kwestia wychodzi poza granice
niniejszego opracowania.

Teoretyczne i praktyczne
podstawy odpowiedzialności
z art. 258 k.k.
KATARZYNA LASKOWSKA


20
Przestępczość zorganizowana stanowi dziś jedno z poważniejszych zagrożeń
porządku i bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Jest również
problemem o charakterze globalnym. W takiej sytuacji stały się niezbędne
właściwe krajowe i międzynarodowe regulacje prawne tego zjawiska.
W polskim kodeksie karnym problematykę dotyczącą przestępczości zorganizowanej
regulują art. 258-259 oraz art. 65 k.k.
Karalność udziału w związku przestępczym lub zorganizowanej grupie
przewidziana była już w kodeksach karnych z 1932 r. i z 1969 r. Na przestrzeni
lat posługiwano się różnorodnym słownictwem określającym znamiona
tego przestępstwa. Ewoluowały też rozwiązania dotyczące karania
sprawców biorących udział w zorganizowanych grupowych formach działania1.
Szczegółowe omawianie poprzednio obowiązujących zasad odpowiedzialności
wykracza jednak poza ramy niniejszego opracowania2.

Rozważania dotyczące relacji między związkiem
przestępczym i zorganizowaną grupą przestępczą
Terminy .zorganizowana przestępczość., .przestępstwo zorganizowane
., .związek przestępczy., .grupa przestępcza., bądź .organizacja przestępcza
. należą do odrębnych kategorii, a ich sposób użycia nawet w
literaturze prawniczej jest mało precyzyjny. Zorganizowana przestępczość
stanowi bowiem specyficzną kategorię przestępczości, zaś przestępstwo zorganizowane
. to czyn o określonych znamionach. Aczkolwiek każde prze-
stępstwo, które można określić mianem zorganizowanego, wchodzi w skład
przestępczości zorganizowanej. Oczywiście związek przestępczy i zorganizowane
grupy są ściśle z tymi pojęciami związane, ale nie są względem nich
jednoznaczne. Oznaczają bowiem przestępcze ugrupowania, których nie należy
nazywać przestępczością zorganizowaną w ujęciu strukturalnym. Można
uznać, że ustawodawca pojęciem .zorganizowana przestępczość. określił
ogólnie czyny popełnione w ramach zorganizowanych ugrupowań przestępczych.
3 Należy zauważyć, że przepisy art. 258 k.k. nie podają ustawowej
definicji .związku przestępczego. i .zorganizowanej grupy.. Nie wyjaśniają
też w sposób jednoznaczny różnic i relacji między tymi pojęciami, ani też nie
podają kryteriów, w oparciu o które można by było te różnice ustalić. Kwestię
tę próbuje rozstrzygnąć doktryna i praktyka. W słowniku języka polskiego
.związek. określono jako zespół ludzi, instytucji, państw itp. zorganizowanych,
działających wspólnie, mających wspólne cele. Pojęcie .zorganizować.
oznacza .skupić, zrzeszyć w jakąś jednostkę organizacyjną, jakąś organizację
dla wspólnego działania.4. Odnosząc to do grup lub związków przestępczych
wspólne działanie będzie miało na celu popełnianie przestępstw. Z socjologicznego
punktu widzenia pod pojęciem grupy rozumie się pewną liczbę
osób (co najmniej 3) posiadających wspólne wartości i oddzielonych od innych
zbiorowości wyraźną zasadą odrębności. Cechą charakterystyczną takiej grupy
jest: istnienie członków, którzy określają cele grupy i identyfikują się z jej
zbiorowym dążeniem oraz określone są zadania członków grupy i ich funkcje.
Można stwierdzić, że grupa przestępcza jest swego rodzaju grupą społeczną5
i powyższe cechy mogą być do niej odniesione. Każda grupa bowiem z punktu
widzenia socjologii posiada określoną strukturę (makro i mikrostrukturę),
definiowaną przez J. Szczepańskiego jako .ułożenie jednostek, ich ról i stosunk
ów w funkcjonalną całość, czyli taką, w której zasady wzajemnego podporządkowania
nie utrudniają funkcjonowania grupy..
Wielokrotnie przedstawiciele nauki i Sąd Najwyższy wypowiadali się na
temat pojęcia .grupy. i .związku przestępczego.. Według wytycznych SN
z dnia 19 stycznia 1962 r. zorganizowaną grupę stanowi także porozumienie
co najmniej 3 sprawców, w którym istnieje element organizacji, polegającej
na ustaleniu podziału ról i koordynacji działania uczestników przy popełnianiu
przestępstw, przy czym organizacja ta musi być tego rodzaju, iż umożliwia lub
ułatwia popełnianie przestępstw lub utrudnia jego wykrycie. W orzeczeniu
tym Sąd rozstrzygnął o wielu typowych cechach grupy przestępczej, przede
wszystkim o minimalnej liczbie członków, która pozwoliłaby na zakwalifikowanie
ugrupowania jako zorganizowanej grupy przestępczej. Istnieje bowiem
spór, czy taką grupę tworzą dwie czy trzy osoby.6 Sąd Najwyższy bardzo trafnie
przychylił się do twierdzenia, że o grupie przestępczej można mówić dopiero
w konfiguracji trzyosobowej (lub więcej niż dwuosobowej). Za takim
stanowiskiem przemówił fakt, że należy zdecydowanie oddzielić udział i popełnienie
przestępstwa od współsprawstwa oraz przygotowania polegającego
na wejściu w porozumienie. Przestępstwa w dwóch ostatnich formach
mogą być popełnione już przez dwie osoby. Ponadto między dwoma osobami
trudno jest doszukać się elementu .organizacji., jako typowego dla grupy
przestępczej. Natomiast pojawiający się w wytycznych element utrudniania
wykrycia przestępstwa został poddany krytyce, ponieważ nie jest to cecha
charakterystyczna zorganizowanej grupy przestępczej, gdyż występuje przy
każdym porozumieniu przestępczym7. Jednak K. Kalita twierdził, że można
postawić znak równości między karalnym porozumieniem a grupą przestępczą.
Uważał, że jeżeli grupa przestępcza polega na porozumieniu, to stanowi
ono zasadnicze znamię strony podmiotowej. Ma więc według niego wszystkie
niezbędne znamiona dla bytu karalnego porozumienia.8 Ale ze stanowiskiem
tym trudno się zgodzić, ponieważ dla bytu zorganizowanej grupy przestępczej
. potrzebne jest coś więcej niż samo porozumienie. Można natomiast uznać,
że działanie w zorganizowanej grupie jest szczególną postacią porozumienia.
O ile bowiem do istnienia porozumienia w szerokim pojęciu wystarczy nawet
dość luźne urzeczywistnienie kontaktu między sprawcami (np. uzgodnienie
celu działania bez nadania mu form organizacyjnych) to do istnienia zorganizowanej
grupy konieczne jest istnienie trwałej więzi organizacyjnej, opartej
na tym porozumieniu9. Grupa przestępcza jest również czymś więcej niż
współsprawstwo, czy luźna grupa osób zamierzających popełnić przestępstwo.
W pojęciu .zorganizowania. tkwią warunki podstawowej wewnętrznej
struktury organizacyjnej (choćby z niskim stopniem zorganizowania), jakaś
trwałość, jakieś więzy organizacyjne w ramach wspólnego porozumienia, planowanie
przestępstw, akceptacja celów, trwałość zaspokojenia potrzeb grupy,
gromadzenie narzędzi popełniania przestępstw, wyszukiwanie miejsc dla
przechowywania łupu, rozprowadzanie go, podział ról skoordynowany spos
ób działania, powiązania socjologiczno-psychologiczne między członkami10.
Orzeczenia SN i stanowiska przedstawicieli doktryny pozwalają na sformułowanie
definicji związku przestępczego. Ugrupowanie takie powinno posiadać
minimum trzech członków, względnie stałą strukturę organizacyjną, własne
cele i konkretne sposoby realizacji, wyłonione kierownictwo, określone zasady
członkostwa oraz zawarte zostało w celu popełnienia przestępstwa11.
Cechami .związku. w ujęciu prawa karnego są trwałe formy organizacyjne,
oznaczone kierownictwo oraz określona dyscyplina członków. Grupa
osób lub nawet ogromne zbiorowisko ludzi tworząc związek działa w celu
urzeczywistnienia pewnych idei (założeń, programów) w ramach ustalonego,
wewnętrznego porządku, ustalonych struktur oraz uznaje określone kierownictwo
podporządkowując się ustalonej dyscyplinie12. Związkiem może
być zarówno spisek . który ma na celu dokonanie ściśle oznaczonego przestępstwa
jak i banda . zorganizowana w celu prowadzenia działalności
przestępczej13.
Powyższe cechy można uznać za typowe dla związku przestępczego, ale
nie dla zorganizowanej grupy przestępczej. Jakie kryteria należy zatem zastosować,
aby odróżnić oba te pojęcia i czy takie wyróżnienie jest w ogóle
celowe? Celowość utrzymania takiej konstrukcji jest kontrowersyjna z uwagi
10 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 grudnia 2000 r. (II AKa 184/00,
KZS 2001/1/26), [w:] K. Janczukowicz (oprac.). Kodeks karny z orzecznictwem, Zakamycze,
Kraków 2002, s. 551.
na fakt, że sprawca ponosi jednakową odpowiedzialność niezależnie od
tego czy działa w zorganizowanej grupie czy związku14. Zorganizowana grupa
przestępcza to coś mniej niż związek, ale więcej niż luźna grupa osób
zamierzających popełniać przestępstwa. Grupa ma być zorganizowana,
czyli muszą w niej występować elementy wewnętrznej struktury organizacyjnej,
w szczególności musi istnieć przywództwo. W odróżnieniu od związku,
zorganizowana grupa nie wymaga trwałych struktur ani dyscypliny organizacyjnej.
Istotnym elementem odróżniającym związek od zorganizowanej
grup jest nadto sposób dopuszczenia do udziału w grupie. Jeśli jest sformalizowany,
np. nowi członkowie są w specjalny sposób wprowadzani, zaprzysięgani,
itp. . wtedy mamy do czynienia ze związkiem. Jeśli natomiast
przystępowanie do grupy ma charakter luźny, na zasadzie kontaktów towarzyskich
i środowiskowych, wówczas mamy do czynienia ze zorganizowaną
grupą15. Można więc uznać, że w zasadzie jedynym kryterium odróżniającym
oba pojęcia jest wewnętrzna trwała struktura ugrupowania.
Odmiennego zdania jest A. Marek, który uważa, że stałość struktury
organizacyjnej nie stanowi kryterium rozgraniczającego oba te pojęcia, ponieważ
istnieją zorganizowane grupy przestępcze o bardzo złożonej strukturze,
surowej dyscyplinie i szczegółowo określonych zasadach wstępowania
nowych członków16. C. Sońta twierdzi, że ze względu na trudności interpretacyjne
wystarczyłoby w k.k. użyć tylko jednego pojęcia . takiego, które
obejmowałoby związek przestępczy i w którym jednocześnie mieściłaby się
zorganizowana grupa. Również właściwe byłoby utrzymanie w kodeksie obu
pojęć, ale pod warunkiem, że nastąpiłoby tu rozwarstwienie odpowiedzialności
karnej tzn. sprawca ponosiłby zaostrzoną odpowiedzialność za działanie
w związku przestępczym17.
Należy zauważyć, że obecnie zarówno środki masowego przekazu jak
i społeczeństwo zdecydowanie częściej używają określenia .zorganizowana
grupa przestępcza. niż .związek przestępczy.. Pojęcia te są utożsamiane,
a .związek. uchodzi za synonim .grupy.. Nieraz zamiennie używa się słowa
banda, gang, szajka (z jęz. rosyjskiego). Także żadne statystyki nie rozdziela-
ją tych pojęć. Mówią one o istnieniu określonej liczby grup przestępczych
oraz o liczbie przestępstw i ich rodzajach popełnianych przez zorganizowane
grupy przestępcze.
Oprócz wyżej omówionych pojęć w k.k. zawarte jest pojęcie .związku
lub grupy o charakterze zbrojnym.. Posiadają one takie same cechy organizacyjne
i strukturalne jak wcześniej omówione. Celem ich jest popełnianie
przestępstw przy użyciu broni palnej.
Odpowiedzialność sprawców popełniających przestępstwa
z art. 258 k.k.
Na podstawie art. 258 k.k. odpowiada sprawca, który:
. bierze udział w zorganizowanej grupie lub związku mającym na celu
popełnianie przestępstw (art. 258 §1 k.k.),
. bierze udział w związku lub grupie o charakterze zbrojnym (art. 258
§ 2 k.k.),
. zakłada lub kieruje zorganizowaną grupą lub związkiem, również o charakterze
zbrojnym (art. 258 k.k.).
Dla bytu przestępstwa z art. 258 k.k. konieczne jest branie udziału
w zorganizowanej grupie albo związku przestępczym. .Branie udziału. polegać
będzie na przynależności do grupy lub związku, akceptowaniu zasad,
które nimi rządzą oraz wykonywaniu poleceń i zadań wskazanych przez
osoby stojące w hierarchii grupy lub związku odpowiednio wyżej. Istotna
jest tu też identyfikacja członka z grupą lub związkiem, przy czym nie pozostaje
on tam wyłącznie pasywny. Owe branie udziału może polegać na
wspólnych akcjach przestępczych, ich planowaniu, odbywaniu spotkań,
uzgadnianiu struktury, wyszukiwaniu kryjówek, posługiwaniu się pseudonimami,
zdobywaniu zaopatrzenia niezbędnego grupie lub związkowi do realizacji
założonych celów, a także na podejmowaniu czynności mających
uniemożliwić wykrycie sprawców. Tu zaliczyć należy też dzielenie łupów
pochodzących z przestępstw18. Nieco inaczej traktuje .branie udziału.
J. Wojciechowski. Uważa on, że nie jest konieczne by sprawca osobiście
przedsięwziął jakieś czynności zmierzające do popełnienia zamierzonego
przestępstwa. Wystarczy, że pozostaje w strukturze organizacyjnej grupy
czy związku, że spełnia w nim jakieś pomocnicze czynności lub nawet nie
spełnia żadnych czynności, a tylko zachowuje gotowość do ich spełnienia
w razie potrzeby19.
Istotne jest, że udział w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym
stanowi delictum sui generis i dlatego powyższy przepis penalizuje
tylko sam udział w takiej nielegalnej organizacji i nie pochłania odpowiedzialności
za konkretne czyny przestępcze popełnione przez jego członków.
Uczestnik grupy lub związku odpowiada więc bez względu na to, czy w ramach
związku popełnił przestępstwo, dla realizacji którego związek powstał,
czy też nie.
W tym momencie nasuwa się pytanie: czy uczestnik grupy lub związku
powinien odpowiadać za wszystkie przestępstwa popełnione w wymienionych
formach organizacyjnych, nawet wówczas, gdyby osobiście nie brał
w nich udziału ? Odpowiedź jest przecząca, gdyż taka interpretacja byłaby
niezgodna z zasadami odpowiedzialności karnej. Natomiast ci uczestnicy,
którzy nie brali udziału w konkretnych przestępstwach, odpowiadać mogą
tylko za udział w grupie lub związku. Kodeks karny nie przewiduje karalności
przygotowania do przestępstwa z art. 258.20 Przepis ten, jako bardzo
specyficzny, może być określany jako odnoszący się do przygotowania, ponieważ
tworzenie grup lub związków przestępczych jest działaniem przygotowawczym
do popełniania innych przestępstw. W ten sposób członkowie
grup dążą więc do zrealizowania głównego celu powstania grupy . prowadzenia
działalności przestępczej. Przestępstwo udziału w związku lub grupie
przestępczej może być natomiast usiłowane, można też podżegać i udzielać
pomocy do jego popełnienia. Pomoc może być udzielana osobie należącej
do związku albo pragnącej do niego wstąpić albo też związkowi jako takiemu
np. przez dostarczanie informacji co do zabezpieczeń obiektu handlowego
itp.21 Warunkiem odpowiedzialności sprawcy za popełnione
przestępstwo z art. 258 § 1 k.k. jest działanie w winie umyślnej w formie
zamiaru bezpośredniego lub quasi-ewentualnego. W związku z tym sprawca
musi być świadomy przestępczego charakteru grupy lub związku oraz wyrażać
chęć brania udziału w takim ugrupowaniu. Niektórzy autorzy uważają,
że do przypisania przynależności do związku lub grupy wystarczy stwierdze-
nie, że podejrzany przystąpił do takiej grupy lub związku tylko ze świadomością
jego celu i form działania22. W tym przypadku pojęcie świadomości
odnosi się do współdziałania członków związku lub grupy w dokonywaniu
przestępstw, których charakter może być bliżej nieokreślony. Zdarza się to
jednak raczej rzadko, ponieważ cechą charakterystyczną grupy przestępczej
jest przynajmniej ogólne określenie rodzaju działalności przestępczej,
sposobu działania czy charakteru atakowanych dóbr. Z winą umyślną
w postaci zamiaru quasi-ewentualnego będziemy mieli do czynienia w przypadku,
gdy sprawca nie jest pewien przestępczego charakteru ugrupowania,
ale taką możliwość przewiduje i godzi się z tym23.
Według art. 258 § 1 przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia
wolności do lat 3. Zagrożenie to stwarza, w oparciu o art. 58 § 3 k.k.,
podstawę . z zastrzeżeniem § 4 . do orzeczenia alternatywnie grzywny lub
kary pozbawienia wolności. Z kolei art. 59 daje możliwość . gdy społeczna
szkodliwość nie jest znaczna i cele kary zostaną spełnione . do odstąpienia
od wymiaru kary w przypadku równoczesnego orzeczenia środka karnego.
Art. 258 § 2 penalizuje branie udziału w zorganizowanej grupie lub
związku o charakterze zbrojnym.
.Zbrojny charakter związku. jest jednocześnie elementem kwalifikującym
w § 2, ale zarazem określa sposób działania grupy lub związku.
Znamię to oznacza, że w swojej działalności przestępczej, grupa lub związek
używa broni, bądź też zakłada jej użycie w przyszłości i w tym celu broń gromadzi
lub posiada. Znamię przestępstwa spełnione będzie również wtedy,
gdy grupa lub związek popełniły już przestępstwo, ale bez użycia broni, mimo
że nią w celu przestępczym dysponowały. Użycie jej nie było jednak w danym
przypadku konieczne (np. napad na samotnie mieszkającego staruszka, będącego
znanym kolekcjonerem sztuki). Dla bytu przestępstwa wystarczające
jest, że nawet jeżeli grupa lub związek nie jest cały czas w posiadaniu broni,
ma możliwość dysponowania nią w chwili popełniania przestępstw. Nie spełnia
znamion typu kwalifikowanego z § 2. sytuacja, gdy jeden lub nawet kilku
członków grupy lub związków posiada indywidualnie broń, ale bez wiedzy
pozostałych uczestników grupy lub związku o tym, że broń ta będzie lub jest
wykorzystywana na potrzeby wspólnej działalności przestępczej24. Odpowiedzialność
karną uczestników grupy lub związku o charakterze zbrojnym nale-
ży rozpatrywać na dwóch płaszczyznach. Po pierwsze, sprawcy nie posiadający
broni palnej odpowiadają jedynie za sam udział w związku lub grupie
o charakterze zbrojnym (art. 258 § 2). Po drugie członkowie tych grup posiadający
taką broń odpowiadają za dwa przestępstwa pozostające ze sobą
w zbiegu realnym: z art. 258 § 2 k.k. i z art. 263 § 2 k.k. (nielegalne posiadanie
broni palnej). Sprawca tego przestępstwa podlega karze od 3 miesięcy
do lat 5. Zagrożenie przewidziane w art. 258 § 2 k.k. umożliwia alternatywnie
wymierzenie grzywny lub kary ograniczenia wolności na podstawie art. 58
§ 3 (z wyłączeniem § 4). Elementami kształtującymi typ kwalifikowany
z art. 258 § 3 są role jakie sprawca spełnia w grupie lub w związku. Przepis
wymienia alternatywnie dwie takie role, które sprawca może również łączyć.
Na jego podstawie odpowiada ten, kto grupę lub związek zakłada oraz ten,
kto nią kieruje.
Przez .zakładanie związku. należy rozumieć jego utworzenie, czyli doprowadzenie
do powstania25. Związek można uznać za utworzony z chwilą
spełnienia wszystkich warunków koniecznych dla jego bytu. Za założycieli
uważa się wszystkich, którzy brali udział w zakładaniu związku tj. zarówno
inicjatorów, jak i tych, którzy swoją działalnością organizatorską doprowadzili
do jego powstania. Pod pojęciem .doprowadzalności. należy rozumieć
więcej niż przyczynili się. Według J. Makarewicza założycielem związku jest
także ten, kto utworzył nowe ogniwo związane już z istniejącym ugrupowaniem
podporządkowane mu . z tym zastrzeżeniem, że musi ono wówczas
samodzielnie wyczerpywać znamiona związku26.
Za organizatorów należy uznać również osoby współdziałające przy powstaniu
grupy lub związku, zwłaszcza przy ustalaniu celów, programu działania
i wyłonieniu kierownictwa27. Funkcję kierowniczą sprawuje nie tylko ten,
kto jednoosobowo kieruje związkiem lub grupą, ale także . zależnie od struktury
organizacyjnej . członek kierownictwa, a także osoby kierujące doniosłymi
odcinkami działalności związku lub grupy28. Sprawca kieruje związkiem,
jeśli wydaje wiążące polecenia innym jego członkom. Moc wiążąca tych poleceń
nie może wynikać tylko z dobrowolnego podporządkowania się autorytetowi,
lecz musi być poparta sankcjami ustalonymi expressis verbis, czy też
występującymi w sposób dorozumiany, w ramach zasad działania związku.
Nie należy utożsamiać kierowania w powyższym sensie ze sprawstwem kie-
rowniczym, ponieważ te pojęcia się wzajemnie nie pokrywają. Kierowanie
nie musi wyczerpywać znamion sprawstwa kierowniczego. Szczególnie jest to
widoczne na przykładzie grup o bardzo rozbudowanej strukturze wewnętrznej
i zakonspirowanym kierownictwie (mafii). Taktyka ich działania zakłada z reguły
daleko idące zakonspirowanie osób kierujących, które często nawet nie
uczestniczą w popełnianiu poszczególnych przestępstw lub nawet nie decydują
o przebiegu akcji przestępczej w sposób umożliwiający przypisanie im
sprawstwa kierowniczego.
Sprawca przestępstwa z art. 253 § 3 k.k. podlega karze pozbawienia
wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Art. 259 k.k. jako instrument do walki z przestępczością
zorganizowaną
Art. 259 k.k. zawiera klauzulę niekaralności uczestnika grupy lub
związku przestępczego w przypadku okazania przez nich czynnego żalu.
Przepis zapewnia bezkarność temu uczestnikowi związku przestępczego lub
zorganizowanej grupy przestępczej, który dobrowolnie odstąpił od udziału
w nich i ujawnił organom ścigania wszystkie istotne okoliczności popełnionego
czynu lub zapobiegł popełnieniu zamierzonego przestępstwa. Element
.dobrowolności. odgrywa istotną rolę. Oznacza on, że decyzja o wycofaniu
się musi być osobiście podjęta i zrealizowana w całości przez samego sprawcę.
Motywy takiej decyzji są obojętne, równie dobrze może być ona podjęta
pod namową kogoś innego (np. członka rodziny). Nie ma również przeszk
ód, by decyzja była podjęta przez sprawcę z tego względu, że w danej
chwili uważa on swój udział w grupie lub związku za zbyt ryzykowny, nie
rezygnując w przyszłości z ponownego do nich przystąpienia. Istotne jest, by
sprawca wycofał się z działalności przestępczej grupie lub związku całkowicie,
nie zaś tylko częściowo.
Ustawa wymaga .ujawnienia wszystkich istotnych okoliczności popełnionego
czynu., co należy rozumieć jako ujawnienie wszystkich istotnych okoliczności
związanych z przynależnością do grupy lub związku. Ustawa mówi
bowiem o .niepodleganiu karze za przestępstwo określone w art. 258".
Sprawca powinien ujawnić .wszystkie istotne. okoliczności popełnionego czynu,
a więc okoliczności pozwalające organom ścigania na likwidację grupy
lub związku. Do takich okoliczności należy zaliczyć m. in. skład grupy lub
związku i dane o członkach, o strukturze organizacyjnej, siedzibie, wyposażeniu,
w tym także w broń, planowanych lub popełnionych przestępstwach,
zasadach konspiracji, kierownictwie, założycielach, powiązaniach z innymi
grupami, współpracownikach spoza grupy, w tym o paserach29. Kolejna
przesłanka bezkarności tj. zapobiegnięcie popełnieniu zamierzonego przestępstwa
nie musi być wyłącznym rezultatem zachowania danego sprawcy.
Może on w tym kierunku współdziałać z innymi osobami lub za ich pośrednictwem.
Może to nawet uczynić za niego lecz przy jego akceptacji ktoś inny30.
Art. 259 k.k. nie zawiera wyłączeń. Oznacza to, że z przewidzianej w nim
bezkarności może skorzystać nie tylko uczestnik ale także organizator i przyw
ódca zorganizowanej grupy przestępczej lub związku31.
Należy podkreślić, że przepis ten jest swoistym ukłonem do osób działających
w zorganizowanych grupach. Rozwiązanie to umożliwia rozbicie solidarności
ich łączącej. Tylko gwarancje bezkarności dane poszczególnym
członkom pozwolą na ujawnienie grupy i przestępstw przez nią popełnionych.
Jest to cena, którą ustawodawca i całe społeczeństwo muszą zapłacić
za poczucie bezpieczeństwa w państwie.
Szczególny wymiar kary osobom działającym
w zorganizowanych grupach przestępczych
lub związkach przestępczych w świetle art. 65 k.k.
Art. 65 k.k. przewiduje zaostrzenie odpowiedzialności wobec sprawców,
którzy uczynili sobie z popełniania przestępstw stałe źródło dochodu lub popełnili
przestępstwo działając w zorganizowanej grupie przestępczej lub
związku przestępczym. Sprawca ponosi więc identyczną odpowiedzialność
jak za działanie w warunkach multirecydywy, choć wcale recydywistą być nie
musi, mało tego . nie musi być nawet wcześniej karany. Sąd zresztą nie ma
obowiązku tego ustalać. Wystarczy, że sprawca wypełni jedną z wymienionych
przesłanek zawartych w art. 65 k.k., a to będzie skutkować stosowaniem
wobec niego zaostrzonych przepisów dotyczących wykonania kary.
Następstwem takiego uregulowania z art. 65 k.k. jest obowiązek wymierzania
przez sąd wyłącznie kary pozbawienia wolności. Nie jest wobec tego moż-
liwy wybór przewidzianej w sankcji kary alternatywnej. Ustawodawca nałożył
też na sąd obowiązek automatycznego obostrzenia kary, przy czym chodzi tu
o wymóg, by wymiar kary przekraczał ustawowe minimum.
Sąd wymierzając karę przestępcy określonemu w art. 65 k.k. może,
ale nie musi, dokonać jej zaostrzenia. Podwyższenie górnego ustawowego
zaostrzenia nie dotyczy jednak zbrodni, gdyż w wypadkach tych czynów górna
granica zagrożenia wynosi 15 lat (jest więc równa górnej granicy kary
pozbawienia wolności, której przekroczenie jest niedopuszczalne).
Ustawodawca przewidział też ograniczone możliwości stosowania instytucji
probacyjnych. Obowiązuje zakaz stosowania instytucji warunkowego umorzenia
postępowania i zawieszenia wykonania kary, chyba, że zachodzi wyjątkowy
wypadek, uzasadniony wyjątkowymi okolicznościami, ale tylko co
do kar nie wyższych od 2 lat pozbawienia wolności. Sprawca odpowiadający
w myśl art. 65 k.k. będzie mógł skorzystać z warunkowego przedterminowego
zwolnienia po odbyciu 3/4 tej kary. Ponadto warunkowe
zwolnienie nie może nastąpić wcześniej niż po roku, a okres próby musi
trwać co najmniej 3 lata przy obowiązkowo stosowanym dozorze32.
Warto przypomnieć, że art. 65 znajduje zastosowanie dopiero wówczas,
gdy sprawca określony w art. 258 k.k. nie tylko bierze udział, kieruje
lub zakłada zorganizowaną grupę przestępczą lub związek przestępczy, ale
popełni co najmniej jedno przestępstwo działając w tej grupie lub związku.
Samo bowiem branie udziału, kierowanie lub zakładanie skutkuje odpowiedzialnością
z art. 258 k.k.33.
Konkludując należy stwierdzić, że omawiana problematyka jest złożona
i rozległa. Zasygnalizowane zostały tylko najważniejsze z punktu widzenia
Autorki problemy34. Uznać należy, że konstrukcja prawna z art. 258 k.k.
zawiera zbyt dużo różnorodnych znamion wymagających interpretacji. Moż-
na postulować, by definicja zorganizowanej grupy lub związku przestępczego
znalazła się w przepisach kodeksu karnego. Pojęcia te dla lepszego
i łatwiejszego ich zrozumienia powinny być uściślone. Można rozważyć też
wprowadzenie w przyszłości karalności przygotowania do przestępstwa
udziału w związku lub zorganizowanej grupie. Obecnie bowiem tworzenie
grup przestępczych uznawane jest za czynności przygotowawcze do innych
przestępstw dokonywanych później przez te grupy. Warto podkreślić też,
że fakt wypełnienia ustawowych znamion związku przestępczego lub zorganizowanej
grupy jest bardzo trudny do udowodnienia. Stąd też uczestnicy
takich organizacji przestępczych są częściej pociągani do odpowiedzialności
za konkretne, udowodnione już im przestępstwa niż za sam udział lub kierowanie
ugrupowaniem. .Doskonały. przykład w tym względzie stanowi osądzony
w Białymstoku . jednak nadal domniemany . szef zorganizowanej
grupy przestępczej Henryk N. pseudonim .Dziad.. Oczywiście same przepisy
prawa karnego nie zmniejszą wciąż nasilającego się zjawiska, ale od ich
właściwego ujęcia zależy efektywność zwalczania działalności zorganizowanych
związków lub grup przestępczych.
dr Katarzyna Laskowska
Katedra Prawa Karnego, Zakład Prawa Karnego i Kryminalistyki
Wydział Prawa Uniwersytetu w Białymstoku