Ta część Kodeksu morskiego szczegółowo odnosi się do uprawnień i obowiązków kapitana statku. Kodeks wprowadza także tzw. publicznoprawne funkcje kapitana, które dotyczą obowiązku powiadomienia odpowiednich organów o narodzinach, śmierci, pozostawieniu przez zmarłego testamentu oraz popełnieniu przestępstwa, jakie miały miejsce na statku.

TYTUŁ III

KAPITAN STATKU

DZIAŁ l

Przepisy ogólne

Art. 53.§ 1. Kapitan sprawuje kierownictwo statku i wykonuje inne
funkcje określone przepisami.

§ 2. Wszystkie osoby znajdujące się na statku
obowiązane są podporządkować się zarządzeniom kapitana wydanym w celu
zapewnienia bezpieczeństwa i porządku na statku.

Art. 54. § 1. Kapitan statku jest z mocy prawa przedstawicielem
armatora i zainteresowanych ładunkiem w zakresie zwykłych spraw związanych z
wykonywaniem żeglugi oraz zwykłym zarządem statkiem i ładunkiem. W tych
granicach kapitan może w imieniu armatora i zainteresowanych ładunkiem
dokonywać poza portem macierzystym czynności prawnych oraz zastępować ich przed
sądem.

§ 2. Ograniczenie ustawowego umocowania kapitana
dokonane przez armatora lub zainteresowanych ładunkiem ma skutek prawny między
tymi osobami a kapitanem, zaś wobec osób trzecich, jeżeli ograniczenie to było
im znane.

Art. 55. Kapitan statku może zgłosić armatorowi sprzeciw odnośnie do
składu i kwalifikacji zawodowych osób wpisywanych na listę załogi.

DZIAŁ II

Obowiązki kapitana

Art. 56.Kapitan obowiązany jest dochować staranności sumiennego
kapitana statku przy wszystkich czynnościach służbowych.

Art. 57. Kapitan obowiązany jest przed rozpoczęciem i w czasie podróży
dołożyć należytej staranności, aby statek był zdatny do żeglugi, a w
szczególności aby odpowiadał wymaganiom wynikającym z przepisów i zasad dobrej
praktyki morskiej co do bezpieczeństwa, obsadzenia właściwą załogą, należytego
wyposażenia i zaopatrzenia.

Art. 58. Kapitanowi nie wolno opuszczać statku, który znajduje się na
morzu, z wyłączeniem postoju na redzie albo kotwicowisku, lub któremu zagraża
jakiekolwiek niebezpieczeństwo, chyba że wymaga tego bezwzględna konieczność.

Art. 59. § 1. Kapitan obowiązany jest osobiście prowadzić statek przy
wchodzeniu do portów, kanałów i rzek, wychodzeniu z nich oraz w obrębie portów,
jak również w każdym przypadku nasuwającym szczególne trudności lub
niebezpieczeństwa.

§ 2. Kapitan obowiązany jest korzystać z usług pilota
lub holownika, gdy wymagają tego przepisy lub bezpieczeństwo statku. Kapitan
może również korzystać z tych usług, gdy uzna to za wskazane; korzystanie z
usług pilota nie zwalnia kapitana od obowiązku wymienionego w § 1.

Art. 60. § 1. Kapitan jest obowiązany nieść wszelką pomoc ludziom
znajdującym się na morzu w niebezpieczeństwie, jeżeli udzielenie tej pomocy nie
naraża na poważne niebezpieczeństwo jego statku i osób znajdujących się na nim.

§ 2. Armator nie odpowiada za naruszenie przez
kapitana obowiązku określonego w § 1.

Art. 61. § 1. Kapitan jest obowiązany przedsięwziąć wszystkie środki
dla uchronienia statku oraz znajdujących się na nim osób i ładunku przed
szkodą.

§ 2. Jeżeli statkowi grozi zagłada, kapitan
obowiązany jest w pierwszej kolejności zastosować wszelkie dostępne mu środki
dla ocalenia pasażerów, a następnie załogi. Kapitan opuszcza statek jako
ostatni, czuwając nad ocaleniem, jeżeli jest to możliwe, dzienników,
dokumentów, map, kosztowności i kasy statku.

Art. 62. § 1. Kapitan obowiązany jest dołożyć należytej staranności,
aby ładunek był należycie załadowany i zabezpieczony oraz wyładowany, chociażby
czynności te powierzono osobom trudniącym się zawodowo takimi czynnościami.

§ 2. W czasie podróży kapitan obowiązany jest dołożyć
należytej staranności, aby ładunek nie uległ uszkodzeniu lub utracie.
Obowiązany jest ponadto podejmować działania konieczne dla zabezpieczenia
interesów osób zainteresowanych ładunkiem oraz w miarę możności zawiadamiać je
o szczególnych zdarzeniach dotyczących ładunku.

Art. 63. W razie zagrożenia wojennego lub blokady portu przeznaczenia
kapitan obowiązany jest zawinąć do najbliższego bezpiecznego portu – o ile to
możliwe, do portu państwa zaprzyjaźnionego – i przedsięwziąć wszelkie środki
potrzebne do uchronienia statku oraz znajdujących się na nim osób, mienia i
dokumentów przed zawładnięciem przez nieprzyjaciela lub przed innym
niebezpieczeństwem wojennym.

Art. 64. § 1. Jeżeli statek, osoba na nim przebywająca lub ładunek
uległy wypadkowi powodującemu znaczną szkodę albo istnieje prawdopodobieństwo,
że szkoda taka nastąpiła, kapitan obowiązany jest w ciągu dwudziestu czterech
godzin od chwili przybycia statku do pierwszego portu albo w ciągu dwudziestu
czterech godzin od wypadku, który nastąpił w porcie, zgłosić protest morski:

1) w kraju – izbie morskiej, a w porcie, w którym nie ma
izby morskiej – sądowi rejonowemu,

2) za granicą – polskiemu urzędowi konsularnemu. Jeżeli
nie jest to możliwe, kapitan podejmuje czynności niezbędne dla ustalenia
okoliczności wypadku i zabezpieczenia dowodów w trybie przewidzianym prawem
miejscowym.

§ 2. Kapitan obowiązany jest przy zgłaszaniu protestu
przedłożyć listę załogi, dziennik okrętowy oraz poświadczony przez siebie wypis
z dziennika okrętowego ze szczegółowym opisem wypadku, a w razie zaginięcia
dziennika okrętowego – szczegółowy opis wszystkich okoliczności wypadku.

§ 3. Organ przyjmujący protest zawiadamia w miarę
możliwości o dacie przyjęcia protestu osoby zainteresowane.

§ 4. Organ przyjmujący protest sporządza protokół, w
którym zamieszcza zeznania złożone przez kapitana i członków załogi wskazanych
przez kapitana. W miarę potrzeby po ich zeznaniach należy w protokole zamieścić
dodatkowo zeznania innych członków załogi, przesłuchanych – według uznania
organu przyjmującego protest – na wniosek osób zainteresowanych. O przyjęciu
protestu organ sporządzający go umieszcza wzmiankę w dzienniku okrętowym.

§ 5. Za przyjęcie protestu morskiego pobiera się
opłatę, która stanowi dochód budżetu państwa.

§ 6. Minister właściwy do spraw gospodarki morskiej,
w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości oraz ministrem właściwym do spraw
zagranicznych, określi, w drodze rozporządzenia, wysokość opłat pobieranych za
przyjęcie protestu morskiego, biorąc pod uwagę wysokość innych opłat tego
rodzaju.

Art. 65. § 1. Kapitan obowiązany jest:

1) okazywać banderę statku jednostkom pływającym
Marynarki Wojennej i Straży Granicznej,

2) podnosić banderę przy wprowadzaniu statku do portu.

§ 2. Minister właściwy do spraw gospodarki morskiej
określi, w drodze rozporządzenia, sposób i warunki okazywania bandery statku
jednostkom pływającym Marynarki Wojennej i Straży Granicznej oraz oddawania
honoru przez statki, z uwzględnieniem zwyczajów międzynarodowych.

Art. 66. § 1. Kapitan obowiązany jest niezwłocznie po wypadku morskim
zawiadomić o nim kapitanat (bosmanat) pierwszego polskiego portu, do którego
statek ma wejść po wypadku, a także właściwą izbę morską zgodnie z przepisami
ustawy z dnia 1 grudnia 1961 r. o izbach morskich (Dz. U. Nr 58, poz. 320, z
1975 r. Nr 16. poz. 91, z 1989 r. Nr 33, póz. 175 i Nr 35, poz. 192 oraz z 2000
r. Nr 120, poz. 1268).

§ 2. Kapitan obowiązany jest, na żądanie izby
morskiej lub kapitanatu (bosmanatu) portu, udzielić wyjaśnień o każdym wypadku
morskim.

DZIAŁ III

Uprawnienia kapitana

Art. 67.Kapitan statku znajdującego się w niebezpieczeństwie, po
porozumieniu się ze statkami, które odpowiedziały na jego wezwanie o pomoc, ma
prawo zażądać, aby wskazany przez niego statek lub statki udzieliły mu pomocy.

Art. 68. § 1. Kapitan może w czasie podróży zatrzymać w osobnym
pomieszczeniu osobę, której zachowanie się na statku zagraża bezpieczeństwu
statku, ludzi lub mienia. Zatrzymanie może trwać najdłużej do czasu przybycia
statku do najbliższego portu polskiego albo do portu państwa, którego
obywatelem jest osoba zatrzymana.

§ 2. W razie zawinięcia statku do portu innego
państwa niż określonego w § 1, kapitan zawiadamia o zatrzymaniu polski urząd
konsularny i właściwe władze miejscowe.

Art. 69. § 1. Kapitan statku będącego poza portem macierzystym
uprawniony jest do zaciągania w imieniu armatora pożyczek oraz dokonywania w
jego imieniu czynności na kredyt tylko w granicach nieodzownej potrzeby naprawy
statku, uzupełnienia załogi, zaopatrzenia statku lub kontynuowania podróży.

§ 2. W granicach uprawnień określonych w § 1 kapitan
może nawet sprzedać zbędne przynależności statku lub zbędną część żywności,
jeżeli oczekiwanie na zlecenie armatora lub na fundusze od niego jest
niemożliwe lub niecelowe.

§ 3. Jeżeli w czasie podróży nie zdołano w inny
sposób uzyskać środków koniecznych do jej zakończenia, kapitan – po uprzednim,
jeżeli to możliwe, zasięgnięciu wskazówek frachtującego i armatora – może
ustanowić na ładunku zastaw, a nawet sprzedać część ładunku.

§ 4. Przy doborze środków dla uzyskania funduszy
potrzebnych do zakończenia podróży kapitan obowiązany jest kierować się tym, by
strata wynikła dla armatora i zainteresowanych ładunkiem była jak najmniejsza.

Art. 70. § 1. Jeżeli na statku znajdującym się w podróży wyczerpały się
zapasy żywności, kapitan ma prawo zarządzić – w celu równomiernego rozdziału –

rekwizycję znajdującego się na statku ładunku, który nadaje się do spożycia.

§ 2. Wartość zarekwirowanego ładunku obowiązany jest
zwrócić armator.

DZIAŁ IV

Publicznoprawne funkcje kapitana

Art. 71.§ 1. O każdym przypadku urodzenia lub śmierci na statku w
czasie podróży kapitan sporządza wzmiankę w dzienniku okrętowym oraz protokół,
a w przypadku śmierci ponadto zabezpiecza mienie pozostałe po zmarłym.

§ 2. Kapitan zgłasza urodzenie lub zgon na statku
urzędowi stanu cywilnego pierwszego portu polskiego, do którego statek zawinął,
a za granicą polskiemu urzędowi konsularnemu.

§ 3. Testament osoby zmarłej na statku i akt
zabezpieczenia jej mienia kapitan przekazuje sądowi rejonowemu właściwemu dla
pierwszego portu polskiego, do którego statek zawinął, a za granicą polskiemu
urzędowi konsularnemu.

Art. 72. § 1. W przypadku popełnienia na statku przestępstwa kapitan
obowiązany jest sporządzić szczegółowe zawiadomienie o popełnieniu
przestępstwa, przedsięwziąć odpowiednie środki dla zapobieżenia uchyleniu się
osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa od odpowiedzialności karnej,
zabezpieczyć dowody i stosownie do okoliczności przekazać osobę podejrzaną o
popełnienie przestępstwa wraz z zawiadomieniem o przestępstwie właściwemu
organowi w pierwszym porcie polskim, do którego statek zawinął, lub polskiej
jednostce pływającej Marynarki Wojennej, Straży Granicznej lub Policji.

 § 2. Minister właściwy do spraw gospodarki morskiej,

w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości i ministrem właściwym do spraw
zagranicznych, określi, w drodze rozporządzenia, tryb postępowania kapitana
odnośnie do osób podejrzanych o popełnienie przestępstw przeciwko
bezpieczeństwu żeglugi morskiej i sposoby przekazywania informacji oraz dowodów
odnoszących się do takich przestępstw władzom innych państw, uwzględniając umowy
międzynarodowe, których Rzeczpospolita Polska jest stroną.

Tytuł IV – Prawa rzeczowe (art. 73-96)